“Hồ Chí Minh: về công tác văn hóa, văn nghệ” – đọc lại và nghĩ tiếp

Cập nhật 15:48 ngày 08/11/2017

Phong Lê

GS. Viện Văn học.

Đây là vấn đề đã được bàn nhiều, từ hơn nửa thế kỷ qua trong câu chuyện chung về Hồ Chí Minh – nếu tính từ tác phẩm đầu tiên viết về Bác của Phạm Văn Đồng: Hồ Chủ tịch, hình ảnh của dân tộc(1). Đi sâu vào lĩnh vực văn hóa, văn nghệ thì nó gần như có mặt trong khắp các công trình, bài viết của tất cả những người làm công việc lý luận, phê bình, nghiên cứu văn học, kể từ sau 1954. Có cả một danh mục rất dài các cuốn sách, giáo trình, chuyên khảo, bài viết, hoặc ý kiến bàn trực tiếp về Hồ Chí Minh với văn hóa, văn nghệ. Như vậy, có thể xem đó là một câu chuyện cũ. Nhưng ở thời điểm hôm nay, dường như lại thấy có những khía cạnh, những vấn đề cần được bàn lại, bàn tiếp hoặc bàn sâu hơn. Chẳng hạn: Vấn đề “Văn hóa – nghệ thuật cũng là một mặt trận”. Và văn nghệ sĩ “là chiến sĩ trên mặt trận ấy”, Hồ Chí Minh nêu ra trong Thư gửi các họa sĩ nhân dịp Triển lãm hội họa năm 1951 lại được chọn làm chủ đề cho một hội thảo lớn của Liên hiệp các Hội văn học nghệ thuật Tp. Hồ Chí Minh, tổ chức ngày 17-12-2009. Hoặc trước đó là tựa đề một bài viết của Nguyễn Khải: Chiến sĩ – Nghệ sĩ viết về Nguyễn Đình Thi trên báo Văn nghệ số 17-18, ra ngày 30-4-2007.

Điều gợi suy nghĩ ở đây là: mối quan hệ giữa Nghệ sĩ – Chiến sĩ (như trong Thư của Hồ Chí Minh) và Nghệ sĩ – Công dân, như cách nghĩ ở thời điểm hôm nay trong bối cảnh đất nước đang nỗ lực xây dựng một xã hội công dân là như thế nào? Có nên giữ lại Nghệ sĩ – Chiến sĩ, hoặc thay bằng Nghệ sĩ – Công dân? Giữa hai quan niệm có gì giống nhau, khác nhau, hoặc trái ngược nhau?

Trước khi có ý kiến riêng về vấn đề này, tôi muốn trở lại câu chuyện Hồ Chí Minh với văn hóa – văn nghệ, qua những gì Bác đã nói và viết từ 59 năm về trước, trong Thư gửi các họa sĩ nhân dịp Triển lãm hội họa năm 1951. Nhưng để hiểu được thấu đáo quan niệm về văn chương- nghệ thuật của Hồ Chí Minh, có lẽ phải ngược thời gian về trước, ít nhất là từ Ngục trung nhật ký, với câu đầu của bài Khai quyển: “Ngâm thơ ta vốn không ham…”.

Từ ý thơ này tác giả giải thích chuyện mình làm thơ chỉ như một sự ngẫu nhiên hoặc bất đắc dĩ. Vì không có việc gì làm. Vì ngày dài. Vì để chờ đợi. Đây không phải là ý bất chợt thoáng qua. Mà là một cách nghĩ và trả lời nhất quán ở tác giả không phải chỉ đôi lần. Ta biết tác giả từng nói như vậy qua lời kể của Trần Dân Tiên trong Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch, và T. Lan trong Vừa đi đường vừa kể chuyện.

Cả trong khi trả lời bạn bè nước ngoài đến thăm và hỏi chuyện. Rơnê đơ Pêxtơrơ kể: “Cuộc nói chuyện dẫn tới văn học và thơ. Tôi trình bày với Bác Hồ ý kiến của tôi về thơ của Người, trong đó tôi vừa khám phá ra nhiều tinh hoa của nó. Hầu như Người từ chối. Người nói rằng, khi ở tù ở miền Nam Trung Quốc, Người đã làm những bài thơ ấy cho qua giờ, rằng Người thật ra không phải là một nhà thơ…”(2). Trả lời Paven Antôcônxki, khi ông ngỏ ý muốn dịch sang tiếng Nga một số bài thơ của Hồ Chí Minh: “Người phá lên cười một cách vui vẻ. Trong đôi mắt Người ánh lên những tia hài hước – Nhà thơ gì tôi cơ chứ hở đồng chí! Chẳng qua là những năm kháng chiến, khi còn sống trong chiến khu Việt Bắc, chúng tôi có nhiều thì giờ rỗi rãi quá đi mất. Và thế là chúng tôi làm thơ chơi. Cả tôi lẫn những đồng chí khác nữa! Ở Việt Nam ai cũng làm thơ cả. Nhưng bây giờ thơ của chúng tôi cũng là những con số. Vâng, đúng như vậy, những con số về mùa màng và hoa lợi, đó là thơ của chúng tôi đấy!”(3).

Có thể từ câu nói vui, mà hiểu thêm một quan niệm nghiêm chỉnh về thơ ca của Hồ Chí Minh. Với Bác, dân tộc Việt Nam chúng ta “ai cũng làm thơ cả”. Và thơ là “những con số”. Nhớ lại ý kiến Sóng Hồng, khi nói về Bác:

Tôi còn nhớ Bác Hồ ta thường nhắc

Thơ chân chính phải là thơ thiết thực

Phải là thơ vũ khí của nhân dân(4)

“Những con số” – ta hiểu đó là một cách nói vui. Nhưng cũng là cách đi vào thực chất hiệu quả và tác dụng của thơ ca. Khi không nhận mình là nhà thơ, phải chăng ngoài lý do khiêm tốn còn có một quan niệm văn chương riêng của Hồ Chí Minh. Văn chương là công việc phải được coi trọng. Văn chương phải đến với quần chúng, và tìm được sự đồng cảm ở đấy. Văn chương đòi hỏi phải chuyên, phải thành nghề.

Nhớ lại một dịp gặp gỡ khác với Rut Bersatxki: “Đồng chí Hồ Chí Minh vui vẻ nhìn tất cả chúng tôi bằng cặp mắt ngời ngợi tỏa sáng của mình – tôi, tất nhiên không thể nào lại ngờ rằng trên cơ sở những bài thơ này, lúc nào đó người ta lại đưa tôi vào hàng các nhà thơ! Không! Nếu như quả thực tôi là nhà thơ, hẳn tôi đã không thể sống mà không sáng tác; là các nhà văn chuyên nghiệp, các đồng chí hẳn biết rõ điều đó. Còn tôi, như các đồng chí thấy đấy, tôi có thể sống thoải mái không cần phải làm thơ. Và trước khi ở tù cũng như sau khi ra tù, tôi đã sống mà không làm thơ!(5).

Cập nhật tin tức về khoa học xã hội tại: tapchikhxh.vass.gov.vn